National: ગટરની સફાઈ દરમિયાન મોતનો સિલસિલો યથાવત: 2019થી અત્યાર સુધીમાં 500 જેટલા સફાઈ કામદારોના મોત

કેન્દ્ર સરકારે લોકસભામાં માહિતી આપતા જણાવ્યું છે કે જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ થી જૂન ૨૦૨૬ વચ્ચે ગટર (સીવર) અને સેપ્ટિક ટેંકની સફાઈ દરમિયાન ૪૯૮ સફાઈ કામદારોના મોત થયા છે. સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા રાજ્ય મંત્રી રામદાસ અઠાવલેએ કોંગ્રેસ સાંસદ રાહુલ ગાંધીના પ્રશ્નના જવાબમાં આ આંકડા રજૂ કર્યા હતા.

જોકે, સરકારનો દાવો છે કે આમાંથી એક પણ મૃત્યુ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ (હાથથી મળ ઉપાડવાની પ્રથા)ના કારણે થયું નથી.

વર્ષ-દર-વર્ષે નોંધાયેલા મોતના આંકડા:

• 2019: 132 (સૌથી વધુ)

• 2020: 34

• 2021: 62

• 2022: 88

• 2023: 65

• 2024: 54

• 2025: 47

• 2026 (જાન્યુઆરી-જૂન): 16

• કુલ મોત: 498

આ મૃત્યુને મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ કેમ ન ગણવામાં આવ્યા?

સરકારના જણાવ્યા મુજબ, મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગનો અર્થ અસ્વચ્છ શૌચાલય, ખુલ્લી ગટરો કે રેલવે ટ્રેક પરથી હાથ વડે મળ હટાવવો થાય છે. જ્યારે સુરક્ષા સાધનો વગર સીવર કે સેપ્ટિક ટેંકની સફાઈ કરવી એ 'જોખમી સફાઈ' (Hazardous Cleaning) ની શ્રેણીમાં આવે છે. તેથી આ તમામ મૃત્યુને જોખમી સફાઈ હેઠળ નોંધવામાં આવ્યા છે.

વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં દેશના તમામ જિલ્લાઓમાં કરાયેલા સર્વેમાં એક પણ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર મળ્યો ન હતો અને તમામ જિલ્લાઓએ પોતાને આ પ્રથાથી મુક્ત જાહેર કર્યા છે. આ પહેલા ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૮ના સર્વેમાં ૧૭ રાજ્યોમાં ૫૮,૦૯૮ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર મળી આવ્યા હતા, જેમાં સૌથી વધુ ઉત્તર પ્રદેશ (૩૨,૪૭૩) અને મહારાષ્ટ્ર (૬,૩૨૫)માં હતા.

વળતરની સ્થિતિ

ઓક્ટોબર ૨૦૨૩ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા બાદ સફાઈ કામદારોના મૃત્યુ પર મળતી વળતરની રકમ ૧૦ લાખ રૂપિયાથી વધારીને ૩૦ લાખ રૂપિયા કરવામાં આવી હતી.

• 345 કિસ્સાઓમાં: સંપૂર્ણ 10 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવાયું

• 75 કિસ્સાઓમાં: સુધારેલું 30 લાખ રૂપિયાનું વળતર મળ્યું

• 22 કિસ્સાઓમાં: અંશતઃ (આંશિક) વળતર અપાયું

• 56 કિસ્સાઓમાં: વળતરની ચુકવણીની પુષ્ટિ થઈ શકી નથી

આમ, કુલ ૭૮ કેસમાં વળતર અંગે સ્થિતિ સ્પષ્ટ નથી અથવા અંશતઃ ચુકવણી થઈ છે. વર્ષ ૨૦૨૫માં થયેલા ૪૭ મોતોમાંથી ૨૦ અને ૨૦૨૬માં થયેલા ૧૬ મોતોમાંથી ૧૦ કેસમાં હજુ સુધી વળતર મળવાની પુષ્ટિ થઈ નથી.