National: આખરે નોકરી છોડી ક્યાં જઈ રહ્યા છે વૈજ્ઞાનિકો? સરકારની કડકાઈ, પ્રોજેક્ટ પૂરો કર્યા વિના ઇસરો નહીં છોડી શકે સાયન્ટિસ્ટ્સ

ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ISRO) હાલમાં એક અભૂતપૂર્વ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. દેશને અંતરિક્ષની અસીમ ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડનારા વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા અને સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) ના વધી રહેલા કેસોએ કેન્દ્ર સરકારને એક મોટું અને કડક પગલું ભરવા માટે મજબૂર કરી દીધી છે.

કેન્દ્ર સરકારે નિયમો કર્યા વધુ કડક

તાજેતરના મહિનાઓમાં ઇસરોના અંદાજે ૧૦૦ થી ૧૨૦ જેટલા વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા નોકરી છોડવાના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ, કેન્દ્ર સરકારે 'ગગનયાન' (Gaganyaan) જેવા દેશના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ મિશનોની સુરક્ષા માટે નિયમો કડક કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. હવે કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક પોતાના પ્રોજેક્ટને અધવચ્ચે અધૂરો છોડીને સરળતાથી સંસ્થાની બહાર જઈ શકશે નહીં.

હવે સરળતાથી રાજીનામું સ્વીકારવામાં નહીં આવે

મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, અંતરિક્ષ વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક આંતરિક મેમોરેન્ડમ મુજબ, ગગનયાન અને અન્ય રાષ્ટ્રીય મિશનો સાથે જોડાયેલા 'ગ્રુપ એ' (Group A) ના વૈજ્ઞાનિકો અને ટેકનિકલ સ્ટાફના રાજીનામા કે વીઆરએસના આવેદનો હવે સામાન્ય પ્રક્રિયા હેઠળ સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.

सरकारનું માનવું છે કે મિશનની વચ્ચેથી મુખ્ય વૈજ્ઞાનિકોનું જવું રાષ્ટ્રીય મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સની ગતિને ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કરે છે. નવા નિયમો હેઠળ, આવા તમામ કેસો આખરી નિર્ણય માટે સીધા અંતરિક્ષ વિભાગ (Department of Space) પાસે મોકલવામાં આવશે. આ નવો નિર્ણય વર્ષ ૨૦૨૦ ના એ નિયમને બદલે છે, જેમાં સંબંધિત સેન્ટર્સના ડાયરેક્ટર્સને રાજીનામા સ્વીકારવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી.

કેમ થઈ રહ્યું છે વૈજ્ઞાનિકોનું પલાયન?

તાજેતરના આંકડાઓ અનુસાર, સૌથી વધુ રાજીનામા બેંગલુરુના યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર (URSC) અને તિરુવનંતપુરમ શિફ્ટના વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC) માંથી થયા છે. 'LVM-3 પ્રોજેક્ટ' ના ડાયરેક્ટર વિક્ટર જોસેફ ટી. જેવા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોનું સંસ્થા છોડવું આ સંકટની ગંભીરતા દર્શાવે છે.

પ્રાઇવેટ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સનું આકર્ષણ: આ પલાયન પાછળ ભારતનું ઝડપથી ઉભરી રહેલું ખાનગી અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર (Private Space Sector) જવાબદાર છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં સ્પેસ સેક્ટરને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખોલવામાં આવ્યા બાદ દેશમાં ૪૦૦ થી વધુ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ સક્રિય થઈ ચૂક્યા છે. આ કંપનીઓમાં મોટા પાયે થઈ રહેલા રોકાણ અને બહેતર તકોને કારણે ઇસરોના અનુભવી વૈજ્ઞાનિકો પ્રાઇવેટ કંપનીઓ તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે, જેનાથી ઇસરો સમક્ષ માનવ સંસાધન (Human Resources) નું સંકટ ઊભું થયું છે.

પડકારો વચ્ચે મિશન પૂર્ણ કરવાનો સંકલ્પ

ઇસરો હાલમાં માત્ર મેનપાવરની અછત જ નહીં, પરંતુ પીએસએલવી (PSLV) ના સતત બે અસફળ અભિયાનો જેવા ટેકનિકલ પડકારોનો પણ સામનો કરી રહ્યું છે. આમ છતાં, ઇસરોનો જુસ્સો ડગ્યો નથી. ગગનયાન ઉપરાંત, ચંદ્રયાન-૪, ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન (BAS) અને મંગળયાન-૨ જેવા ઐતિહાસિક પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ ચાલી રહ્યું છે.

ઇસરોના વડા વી. નારાયણને આ સ્થિતિ પર વ્યાવહારિક દ્રષ્ટિકોણ રાખતા જણાવ્યું છે કે: "લોકોનું આવવા-જવાનું દરેક સંસ્થાનો એક હિસ્સો છે. અમારો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દેશના મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સ અચાનક પ્રભાવિત ન થાય. જો કોઈ જાય છે, તો અન્ય વ્યક્તિ તેની જવાબદારી સંભાળશે. અમે આ સ્થિતિને હેન્ડલ કરવા માટે સંપૂર્ણ તૈયાર છીએ."