National: 'અંગદાન મહાદાન'... છતાં જરૂરિયાત સામે ભારત પાછળ, દેશના માત્ર પાંચ રાજ્યોમાં જ સીમિત 80-96% ટ્રાન્સપ્લાન્ટ

"અંગદાન મહાદાન"... આ સંદેશ વર્ષોથી લોકોને અંગદાન માટે પ્રેરિત કરતો રહ્યો છે, પરંતુ જ્યારે કોઈ દર્દીને નવું જીવન આપવાની વારી આવે છે ત્યારે સાવ અલગ જ ચિત્ર સામે આવે છે. દેશમાં વર્ષ ૨૦૨૧ દરમિયાન જેટલા હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂરિયાત હતી, તેના માત્ર ૦.૨ ટકા જ પૂરા થઈ શક્યા હતા.

ફેફસાં માટે આ આંકડો ૧.૨ ટકા, લિવર માટે ૧.૫ ટકા અને કિડની માટે ૭.૨ ટકા રહ્યો હતો. એટલે કે જરૂરિયાત અને ઉપલબ્ધતા વચ્ચેની ખાઈ એટલી મોટી છે કે હજારો દર્દીઓની જિંદગી આજે પણ રાહ જોવામાં જ વીતી રહી છે. આ ચોંકાવનારી માહિતી 'ધ લેન્સેટ રીજનલ હેલ્થ-સાઉથઈસ્ટ એશિયા'માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં સામે આવી છે.

વિશ્વમાં ત્રીજું સ્થાન, છતાં જરૂરિયાતથી ખૂબ પાછળ

સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત વિશ્વમાં ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટના મામલે ત્રીજા સ્થાને છે, પરંતુ વિવિધ અંગોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતનું દેશમાં અત્યાર સુધી પદ્ધતિસરનું મૂલ્યાંકન થયું નહોતું.

ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ લિવર એન્ડ બિલિયરી સાયન્સિસ સહિત અન્ય સંસ્થાઓના સંશોધકોએ 'ગ્લોબલ બર્ડન ઓફ ડિસીઝ ૨૦૨૧'ના આંકડા અને ૨૦૪૦ સુધીના વસ્તી અંદાજોનું વિશ્લેષણ કરીને પહેલીવાર કિડની, લિવર, હાર્ટ અને લંગ્સ (ફેફસાં) ટ્રાન્સપ્લાન્ટની દેશવ્યાપી જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે.

2040 સુધીમાં પડકાર વધુ વધશે

અભ્યાસ અનુસાર ૨૦૪૦ સુધીમાં દર વર્ષે ૧,૪૩,૭૨૨ કિડની, ૨,૧૦,૬૪૯ લિવર, ૯૫,૭૧૧ હાર્ટ અને ૧૨,૮૪૬ લંગ્સ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર પડશે. સંશોધકોએ તુર્કી, બ્રાઝિલ અને આર્જેન્ટિના જેવા ઉભરતા દેશોના અનુભવોના આધારે "સાધારણ સુધારો" ભારત માટે સૌથી વ્યાવહારિક પરિસ્થિતિ માની છે.

આમ છતાં, ૨૦૪૦ સુધીમાં કિડનીની જરૂરિયાતના માત્ર ૩૨.૬ ટકા અને લિવરની ૬.૯ ટકા જરૂરિયાત જ પૂરી થઈ શકશે, જ્યારે હાર્ટ અને લંગ્સ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની ઉપલબ્ધતા સાત ટકાથી પણ ઓછી રહેવાનો અંદાજ છે.

માત્ર પાંચ રાજ્યો પૂરતી સીમિત વ્યવસ્થા

તમિલનાડુ, દિલ્હી-એનસીઆર, કેરળ, મહારાષ્ટ્ર અને તેલંગાણા દેશની આશરે ૨૯ ટકા વસ્તી ધરાવતા રાજ્યો છે, પરંતુ ૨૦૨૪માં ૮૦ થી ૯૬ ટકા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માત્ર આ જ રાજ્યોમાં થયા હતા. કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટમાં કેરળ સૌથી આગળ રહ્યું હતું, ત્યારબાદ દિલ્હી-એનસીઆર અને તમિલનાડુનો નંબર આવે છે.

બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં માત્ર ૪૪૭ (૧૦ લાખ વસ્તીએ ૧.૯) અને બિહારમાં માત્ર ૩૧ (૧૦ લાખ વસ્તીએ ૦.૨) કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થયા હતા. પૂર્વોત્તરના અનેક રાજ્યોમાં એક પણ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ નોંધાયું નહોતું. લિવર, હાર્ટ અને લંગ્સ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સ્થિતિ આનાથી પણ વધુ અસંતુલિત રહી હતી, જ્યાં ૮૫ ટકાથી વધુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માત્ર આ પાંચ રાજ્યોમાં જ થયા હતા.

માત્ર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ વધારવાથી વાત નહીં બને

બારતમાં અંગદાનનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ જીવંત દાતાઓ (Living Donors) પર આધારિત છે. દેશમાં અંગદાનનો વર્તમાન દર સ્પેન કરતાં ૭૦ ગણો અને અમેરિકા કરતાં ૫૮ ગણો ઓછો છે.

સંશોધકોનું કહેવું છે કે બીમારીઓની અટકાયત, અંગદાનને પ્રોત્સાહન અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટના માળખાકીય સુવિધાઓનો વિસ્તાર એકસાથે કરવો પડશે, તો જ ભવિષ્યમાં વધતી જરૂરિયાત અને ઉપલબ્ધતા વચ્ચેનો તફાવત ઓછો કરી શકાશે.