National: હાઇડ્રોજન ટ્રેન: સ્વદેશી ટેકનોલોજી, સ્વચ્છ ઊર્જા અને સુરક્ષાની ચુસ્ત વ્યવસ્થા બનાવે છે તેને ખાસ

ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું ઉદ્ઘાટન ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં એક ક્રાંતિકારી પગલું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હરિયાણાના જીંદ રેલવે સ્ટેશનથી જીંદ-સોનીપત રૂટ પર દોડનારી દેશની પ્રથમ પર્યાવરણ-અનુકૂળ (Eco-Friendly) ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવી પ્રસ્થાન કરાવ્યું હતું.

આ સાથે જ ભારત હાઇડ્રોજન ટ્રેન ઓપરેટ કરનારા જર્મની, જાપાન, ચીન અને અમેરિકા જેવા વિશ્વના ગણતરીના દેશોની ક્લબમાં સામેલ થઈ ગયું છે. આ ટ્રેન શા માટે આટલી ખાસ છે, ચાલો તેને વિગતવાર સમજીએ.

શા માટે ખાસ છે આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન?

આ ટ્રેન માત્ર પર્યાવરણને અનુકૂળ જ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક રેલ નેટવર્કમાં પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. આ ટ્રેનની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેનાથી સહેજ પણ પ્રદૂષણ થતું નથી. ફ્યુઅલ સેલમાં થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા પછી બાય-પ્રોડક્ટ (ઉપ-ઉત્પાદ) તરીકે માત્ર વરાળ અને ગરમી જ બહાર નીકળે છે.

અત્યંત શક્તિશાળી એન્જિન

ટ્રેનમાં ૩,૨૦૦ હોર્સપાવર (HP) ની પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે. આ ટ્રેનની ડિઝાઇન સ્પીડ ૧૧૦ કિમી/કલાક છે, જોકે હાલમાં તેને ૭૫ કિમી/કલાકની ઝડપે દોડાવવામાં આવી છે.

વિશ્વની સૌથી લાંબી હાઇડ્રોજન ટ્રેન

વિશ્વભરમાં જે હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ચાલે છે, તે સામાન્ય રીતે બે થી ચાર કોચ (ડબ્બા) ની હોય છે. પરંતુ ભારતની આ પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન ૧૦ કોચ ની છે, જેમાં એકસાથે આશરે ૨,૬૦૦ મુસાફરો મુસાફરી કરી શકે છે. આ બાબત તેને વિશ્વની સૌથી લાંબી હાઇડ્રોજન પેસેન્જર ટ્રેનોમાંની એક બનાવે છે.

દેશનું સૌથી મોટું રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન

ટ્રેનને સતત ઇંધણ મળતું રહે તે માટે હરિયાણાના જીંદમાં દેશનું સૌથી મોટું હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. અહીં એક જ વારમાં ૩,૦૦૦ કિલો હાઇડ્રોજન સુરક્ષિત રીતે સ્ટોર કરી શકાય છે.

'નેટ-ઝીરો' કાર્બન ઉત્સર્જનનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવામાં મળશે મદદ

આત્મનિર્ભર ભારતનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ: આ ટ્રેનને ચેન્નાઈ સ્થિત ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) અને અન્ય ભારતીય સંસ્થાઓએ મળીને સંપૂર્ણપણે ભારતમાં જ ડિઝાઇન અને તૈયાર કરી છે.

આ ટેકનોલોજી ભારતના 'નેટ-ઝીરો' એટલે કે ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરશે. આ ઉપરાંત, આ ટ્રેન તે પહાડી અને ઐતિહાસિક રૂટો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થશે જ્યાં વીજળીના થાંભલા અને વાયરો નાખવા અત્યંત મુશ્કેલ કામ છે.

સુરક્ષાની આધુનિક અને ચુસ્ત વ્યવસ્થા

હાઇડ્રોજન અત્યંત જ્વલનશીલ ગેસ હોવાથી ભારતીય રેલવેએ તેની સુરક્ષામાં કોઈ કસર છોડી નથી:

• મલ્ટી-લેયર સેન્સર્સ: ટ્રેન અને રિફ્યુઅલિંગ પ્લાન્ટમાં અત્યંત સંવેદનશીલ હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર્સ, સ્મોક અને હીટ ડિટેક્ટર્સ લગાવવામાં આવ્યા છે.

• ઓટોમેટિક કટ-ઓફ: જો ક્યાંય પણ ગેસનું સહેજ પણ લીકેજ જણાય, તો સિસ્ટમ માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના તુરંત જ હાઇડ્રોજનનો સપ્લાય આપોઆપ બંધ કરી દે છે.

• સતત વેન્ટિલેશન: ટ્રેનમાં હવાના સતત પ્રવાહની એવી વ્યવસ્થા છે કે જો સામાન્ય લીકેજ થાય તો પણ ગેસ હવામાં ભળીને તુરંત જ ઉડી જાય, જેથી કોઈ અકસ્માત ન સર્જાય.

આ રીતે કામ કરે છે હાઇડ્રોજન ટ્રેન