Lifestyle: કેવી છે ભગવાન જગન્નાથની દિવ્ય મહારસોઈ? જ્યાં ચૂલા પણ લે છે 12 દિવસનો આરામ, બટાકા-ટામેટા પર છે સખત પ્રતિબંધ

ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં રથયાત્રા અને રથ નિર્માણની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. વેદોમાં પણ દેવી ઉષા અને અગ્નિદેવના રથોનો ઉલ્લેખ મળે છે. દક્ષિણ ભારતથી લઈને ઓડિશા સુધી રથ ઉત્સવની ભવ્ય પરંપરા રહી છે. તિરુઅનંતપુરમનું ત્યાગરાજ મંદિર, મદુરાઈનું મીનાક્ષી મંદિર અને પુરીનું જગન્નાથ મંદિર આ પરંપરાના જીવંત ઉદાહરણો છે. પરંતુ આ બધામાં ઓડિશાના પુરીમાં યોજાતો શ્રી જગન્નાથ રથ-મહોત્સવ વિશ્વ પ્રસિદ્ધ અને અનન્ય છે.

શ્રીપુરુષોત્તમ ક્ષેત્ર (પુરી) માં જગન્નાથજીની રથયાત્રા ક્યારથી શરૂ થઈ તેનો કોઈ ચોક્કસ દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ શાસ્ત્રો અને સ્કંદપુરાણ અનુસાર આ પરંપરા ઈસા પૂર્વેની પહેલી સદી જેટલી પ્રાચીન છે, જ્યારે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પ્રથમ વખત પ્રભુને રથમાં બિરાજમાન કરીને સિંહદ્વાર તરફ લાવ્યા હતા.

ઇતિહાસના પાનાઓમાં રથયાત્રા

પુરીના બડઓડિઆ મઠમાં સુરક્ષિત 'રથચકડા' પોથીના આધારે વિદ્વાનો માને છે કે ૯મી સદીમાં મહારાજા યયાતિના સમયમાં પણ આ રથયાત્રા ધામધૂમથી નીકળતી હતી. એ સમયે શ્રીમંદિર નાનું હતું અને સાત રથોનું નિર્માણ થતું હતું. રથયાત્રાના માર્ગમાં 'બલગંઠી માલિની' નામની નદી વહેતી હતી, તેથી ભગવાન પહેલા નદી કિનારે જતા, નદી પાર કર્યા પછી બીજા કાંઠે રાખેલા અન્ય રથોમાં બેસીને ગુન્ડિચા મંદિર પહોંચતા હતા. પાછળથી ૧૩મી સદીમાં મહારાજા પ્રથમ ભાનુદેવના સમયમાં ૬ કે ૭ રથોના સ્થાને માત્ર ૩ મુખ્ય રથો બનાવવાની પ્રથા શરૂ થઈ જે આજે પણ પ્રચલિત છે.

સામાજિક સમરસતાનું પ્રતીક

જગન્નાથ સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે જ્ઞાતિ-જાતિના ભેદભાવથી પર છે. સૂર્યવંશ અને ભોઈ વંશના શાસનકાળ દરમિયાન રથ નિર્માણ માટે ૬૪ પ્રકારના સેવકોની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. આ રથયાત્રાને ઓડિશાની 'ગણયાત્રા' (લોકોનો ઉત્સવ) એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કારણ કે સમાજના તમામ ચારેય વર્ણો અને દલિત સમાજના કારીગરો આજે પણ સાથે મળીને રથનું નિર્માણ કરે છે. આ ઉત્સવ પરસ્પર સહયોગ અને રાષ્ટ્રીય એકતાનો મજબૂત સ્તંભ છે.

વિશ્વની સૌથી મોટી 'મહારસોઈ' અને તેની અજાયબી

મહાપ્રભુ જગન્નાથજીની રસોઈને વિશ્વની સૌથી વિશાળ અને પવિત્ર રસોઈ હોવાનું ગૌરવ પ્રાપ્ત છે. મંદિરના દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણામાં આવેલી આ રસોઈમાં આશરે ૨૪૦ ચૂલા છે, જ્યાં સેંકડો બ્રાહ્મણ રસોઈયા અને તેમના સહાયકો રોજ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ માટે 'મહાપ્રસાદ' (અભડા) તૈયાર કરે છે.

આ રસોઈની કેટલીક વિશેષતાઓ આધુનિક વિજ્ઞાનને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દે તેવી છે:

• સપ્ત-હાંડની ચમત્કારિક રીત: અહીં ચૂલા પર એકની ઉપર એક એમ માટીના ૭ વાસણો (માટલા) રાખવામાં આવે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમોથી વિપરીત, અહીં સૌથી નીચે રહેલું વાસણ નહીં, પરંતુ જે વાસણ અગ્નિથી સૌથી દૂર એટલે કે સૌથી ટોચ પર (સાતમા નંબરે) હોય તેનું ભોજન સૌથી પહેલા પાકે છે, અને સૌથી નીચેનું ભોજન સૌથી છેલ્લે પાકે છે!

• બટાકા-ટામેટા પર પ્રતિબંધ: અહીં બનતા પ્રસાદમાં ડુંગળી-લસણનો ઉપયોગ તો વર્જીત છે જ, પરંતુ વિદેશી મૂળના ગણાતા બટાકા, ટામેટા, ફુલાવર અને લીલા મરચાંનો એક દાણો પણ રસોઈમાં વાપરી શકાતો નથી. તીખાશ માટે માત્ર કાળા મરી અને સૂંઠનો ઉપયોગ થાય છે. રસોઈ માટે પાણી પણ મંદિરના જ 'ગંગા' અને 'યમુના' નામના પવિત્ર કૂવામાંથી લેવાય છે.

જ્યારે ૧૨ દિવસ માટે ચૂલા વિશામ લે છે...

જ્યારે રથયાત્રાનો સમય આવે છે અને ભગવાન પોતાના મુખ્ય મંદિરનો ત્યાગ કરીને રથ પર આસીન થાય છે, ત્યારે આ વિશાળ મહારસોઈના ચૂલા પૂરા ૧૨ દિવસ માટે વિશ્રામ લે છે. આ દિવસો દરમિયાન ભગવાનને માત્ર સૂકો અને શીતળ નૈવેદ્ય ધરાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, જ્યારે મહાપ્રભુ પોતાની માસીના ઘરે એટલે કે 'શ્રી ગુન્ડિચા મંદિર' પહોંચે છે, ત્યારે ત્યાંની અસ્થાયી રસોઈ શરૂ થાય છે અને ફરીથી એ જ પરંપરાગત માટીના વાસણોમાં ગરમ પ્રસાદ તૈયાર કરવામાં આવે છે. યાત્રા દરમિયાન માસી માના દ્વાર પર રથ રોકીને ભગવાનને ખાસ 'પોડા પીઠા' નો ભોગ લગાવવામાં આવે છે.