Lifestyle: ક્યારેક લૂંટના ઈનામમાં મળ્યું હતું દેશનું સૌથી સ્વચ્છ શહેર 'ઈન્દોર', જાણો સમય સાથે કેવી રીતે બદલાયું આ શહેરનું ભાગ્ય

આજે જ્યારે પણ આપણે 'ઈન્દોર'નું નામ સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આપણા મગજમાં મોટી-મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓ, ઝગમગતા બજારો અને મધ્યપ્રદેશના સૌથી મોટા બિઝનેસ હબની તસવીર ઊભી થાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ આધુનિકતા પાછળ સત્તા અને ઈતિહાસની એક ખૂબ જ રોમાંચક વાર્તા છુપાયેલી છે?

પશ્ચિમ મધ્યપ્રદેશમાં વસેલું આ શહેર માત્ર આજનું જ કોમર્શિયલ હબ નથી, પરંતુ સદીઓ જૂના જમાનાથી જ વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. ચાલો, વિગતવાર જાણીએ આ શહેરના રસપ્રદ ઈતિહાસ વિશે.

જમીનદારોની વાર્તા, જેમણે વસાવ્યું ઈન્દોર

શું તમે જાણો છો કે ઈન્દોરને વસાવનારાઓના પૂર્વજો અસલમાં માળવાના વંશાનુગત જમીનદાર હતા? આ જમીનદારોનું જીવન કોઈ રાજા-મહારાજાથી કમ નહોતું. જ્યારે આ વિસ્તારમાં હોલ્કર વંશનું રાજ આવ્યું, ત્યારે પણ આ જમીનદારોનો શાહી દબદબો ઓછો થયો નહોતો. મુગલ બાદશાહો ઔરંગઝેબ અને ફારુખસિયરે પણ તેમને જાગીરદાર તરીકે માન્યતા આપી હતી.

લૂંટના ઈનામમાં મળ્યું હતું ઈન્દોર

ઈન્દોરના ઈતિહાસમાં સૌથી મોટો વળાંક વર્ષ ૧૭૩૩માં આવ્યો. માળવા જીત્યા બાદ મરાઠા સંઘના પ્રમુખ ચહેરા મલ્હારરાવ હોલ્કરને લૂંટના હિસ્સા તરીકે ઈન્દોર મળ્યું હતું. આ પછી મરાઠા સામ્રાજ્યમાં જ સત્તાની જંગ ખેલાઈ, જેમાં હોલ્કર વંશનો સિંધિયા અને પેશવાઓ સાથે લાંબો સંઘર્ષ ચાલ્યો હતો.

હોલ્કર વંશનું પતન અને અંગ્રેજોની દખલગીરી

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના આગમન પછી ઈન્દોરની વાર્તાએ ફરી કરવટ બદલી. ૧૮૧૭-૧૮૧૮ના ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધમાં હાર બાદ હોલ્કર શાસકોએ મોટો વિસ્તાર અંગ્રેજોને સોંપવો પડ્યો. અંગ્રેજોએ ગાદીના મામલામાં પણ દખલ શરૂ કરી, જેના કારણે બે ઉત્તરાધિકારીઓને ગાદી છોડવી પડી હતી. આ પડકારજનક દોર ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સુધી ચાલ્યો હતો.

કેવી રીતે પડ્યું 'ઈન્દોર' નામ?

માળવાના પઠાર પર સમુદ્ર સપાટીથી ૫૫૩ મીટરની ઊંચાઈએ વસેલા આ શહેરના કેન્દ્રમાં સરસ્વતી અને ખાન નામની બે નાની નદીઓનો સંગમ થાય છે. આ પવિત્ર સંગમ પર ૧૮મી સદીનું એક ઐતિહાસિક 'સંગમનાથ' અથવા 'ઈન્દ્રેશ્વર' મંદિર આવેલું છે. આ પ્રાચીન ઈન્દ્રેશ્વર દેવતાના નામ પરથી જ આજે આ શહેરનું નામ 'ઈન્દોર' પડ્યું છે.

માત્ર શહેર નહીં, ભવ્ય વિરાસત છે ઈન્દોર:

• રાજવાડા: ૧૭૪૭માં મલ્હારરાવ હોલ્કર દ્વારા બનાવાયેલો આ સાત માળનો મહેલ મરાઠા સ્થાપત્યકળાનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે.

• લાલબાગ પેલેસ: ખાન નદીના કિનારે આવેલો આ ત્રણ માળનો મહેલ ભવ્યતાની મિસાલ છે, જેનું નિર્માણ મહારાજા શિવાજીરાવ હોલ્કરે કરાવ્યું હતું.

• મહાત્મા ગાંધી હોલ: ૧૯૦૪માં ઈન્ડો-ગોથિક શૈલીમાં બનેલી આ ઈમારત પહેલા 'કિંગ એડવર્ડ હોલ' તરીકે ઓળખાતી હતી.

• સેન્ટ્રલ મ્યુઝિયમ: અહીં હોલ્કર શાસકોના હથિયારો, પરમાર કાળની લિપિઓ, પ્રાચીન સિક્કા અને દુર્લભ કલાકૃતિઓ સાચવીને રાખવામાં આવી છે.

સ્વચ્છતામાં દેશમાં સૌથી આગળ

આજનો ઈન્દોર શહેર માત્ર તેના વેપાર કે મહેલો માટે જ નહીં, પરંતુ પોતાની સાફ-સફાઈ માટે પણ વિશ્વભરમાં મશહૂર છે. પોતાના ભૂતકાળને જાળવી રાખવાની સાથે ઈન્દોરે નાગરિક જવાબદારીમાં એક નવી મિસાલ કાયમ કરી છે. સતત ૮ વર્ષથી 'ભારતના સૌથી સ્વચ્છ શહેર'નો તાજ મેળવીને આ શહેરે સાબિત કર્યું છે કે તે પોતાના ઐતિહાસિક ગૌરવને એક નવી અને પ્રેરણાદાયી ઓળખ સાથે આગળ લઈ જવા માટે તૈયાર છે.