International: CJP Protest: નેપાળ, ભારતની જેમ પાકિસ્તાનમાં કેમ નથી થઈ રહી Gen Z ક્રાંતિ? અમેરિકી નિષ્ણાતે આપ્યું મોટું કારણ

દિલ્હીના જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શન બાદ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને શિક્ષણ મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપી દીધું છે, જેને યુવાનોની મોટી જીત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. દિલ્હીમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના રસ્તા પર ઉતરતા પહેલા નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને શ્રીલંકા જેવા પાડોશી દેશોમાં પણ યુવાનોના વિરોધ પ્રદર્શનો જોવા મળી ચૂક્યા છે.

આવા સમયે સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે કે શું હવે પાકિસ્તાની યુવાનો પણ રસ્તા પર ઉતરીને પોતાની સરકાર સામે સવાલો કરશે? પાકિસ્તાનમાં યુવા પેઢીના પ્રદર્શનની શક્યતાઓ પર અમેરિકાના વિદેશ નીતિ અને દક્ષિણ એશિયાઈ બાબતોના નિષ્ણાત માઈકલ કુગેલમેને વિસ્તારપૂર્વક વાત કરી છે. તેમણે સમજાવ્યું છે કે શા માટે વિરોધનો સમૃદ્ધ ઈતિહાસ હોવા છતાં વર્તમાન સમયમાં પાકિસ્તાનમાં કોઈ મોટું આંદોલન શક્ય લાગતું નથી.

માઈકલ કુગેલમેને 'X' પર એક પોસ્ટમાં લખ્યું છે કે શ્રીલંકા, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ અને હવે ભારતમાં પરિવર્તન માટે યુવાનોના નેતૃત્વમાં મોટા આંદોલનો જોવા મળ્યા છે. ઘણા લોકોનો સવાલ છે કે આવું કંઈક પાકિસ્તાનમાં કેમ નથી થઈ રહ્યું? આ એક વાજબી સવાલ છે કારણ કે આંદોલન માટેના તમામ કારણો—જેમ કે ભ્રષ્ટાચાર, દમન, બેરોજગારી અને અસંતોષ—પાકિસ્તાનમાં હાજર છે.

પાકિસ્તાનનું વર્તમાન વાતાવરણ

માઈકલે લખ્યું છે કે, "કહી શકાય કે પાકિસ્તાનનું વર્તમાન વાતાવરણ આંદોલન માટે અનુકૂળ લાગતું નથી. આજનું વાતાવરણ અત્યંત દમનકારી છે અને રાજકીય મુદ્દાઓ પર મોટા પાયે લોકોને એકજૂથ કરવા ખૂબ મુશ્કેલ કામ છે. શક્યતા છે કે સુરક્ષા એજન્સીઓ આવા કોઈ પણ પ્રયાસને પહેલાથી જ રોકી દેશે."

એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે પાકિસ્તાનમાં દમન છતાં વિરોધનો એક સમૃદ્ધ ઈતિહાસ રહ્યો છે. પાકિસ્તાનના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તાનાશાહી સામેના અભિયાનો, વકીલોનું આંદોલન, ખેડૂતોના વિરોધ-પ્રદર્શનો અને તાજેતરમાં બલૂચ વિરોધ તથા પશ્તૂન અધિકારો માટેના આંદોલનો તેના ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણો છે.

શા માટે એકજૂથ નથી થઈ રહ્યા લોકો?

માઈકલ કુગેલમેન જણાવે છે કે આજે પાકિસ્તાનના અલગ-અલગ આંદોલનો આપસમાં એકજૂથ થઈ શકતા નથી. સરકાર સામે ઘણી સામાન્ય ફરિયાદો છે પરંતુ વિરોધી દળો એકસાથે આવી રહ્યા નથી. આનું કારણ કદાચ પાકિસ્તાનમાં સામાજિક વિભાજન (વિવિધતા ધરાવતો દેશ હોવાના નાતે) છે. આ બાબત આજે કોઈ મોટું જન-આંદોલન ન થવા પાછળનું કારણ સમજવામાં મદદ કરી શકે છે.

વિદ્યાર્થી યુનિયનો પર પ્રતિબંધ મોટું કારણ

માઈકલ વધુમાં લખે છે કે, "બીજી એક વાત છે જેના પર અવારનવાર ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. જનરલ ઝિયાએ ૧૯૮૦ના દાયકામાં વિદ્યાર્થી યુનિયનો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો અને મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં તેમને ફરી પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યા નથી. આનાથી પાકિસ્તાનમાં યુવાનોની મોટી વસ્તી આંદોલન અને વિદ્યાર્થી રાજકારણથી કપાઈ ગઈ. વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોની ઓછી સક્રિયતામાં આ પ્રતિબંધની અસરને નકારી શકાય નહીં."