બાસમતી પર કોનો હક? ભારત-પાકિસ્તાનની લડાઈમાં કૂદ્યું નેપાળ, 'ચોખા માટે જંગ'ની રસપ્રદ કહાની

દક્ષિણ એશિયામાં બાસમતી ચોખા લાંબા સમયથી પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક રહ્યા છે. લગ્ન, ધાર્મિક પ્રસંગોથી લઈને તહેવારો સુધી વિવિધ વાનગીઓમાં બાસમતીનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. આ સુગંધિત ચોખા પોતાની ઉત્પત્તિ, ભૌગોલિક સંકેત (GI) અધિકારો અને વૈશ્વિક ઓળખના માલિકી હક માટે વિવાદના કેન્દ્રમાં છે. ભારત અને પાકિસ્તાન બાદ હવે નેપાળ પણ બાસમતી પર પોતાનો દાવો કરવા માટે મેદાનમાં ઉતરી ગયું છે.

નેપાળ સરકાર એક નવો ઈન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોપર્ટી બિલ લાવી રહી છે, જે GI ઉત્પાદનોને કાયદાકીય માન્યતા આપશે. આ પ્રસ્તાવિત કાયદો નેપાળી ઉત્પાદનો જેવા કે બાસમતી ચોખા, ઈલામ ચા અને જુમલા બીન્સને સુરક્ષા પૂરી પાડશે.

રાઈસટેક અને બાસમતી વિવાદ

બાસમતીનો આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદ ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે ૧૯૯૭માં ટેક્સાસની રાઈસટેક (RiceTec) કંપનીએ યુએસ પેટન્ટ ઓફિસમાં બાસમતી માટે પેટન્ટ રજિસ્ટર કરાવ્યું અને તેનું નામ 'Texmati' રાખ્યું. ભારતે આ દાવાનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. ભારતના પડકાર બાદ રાઈસટેકે તેના મોટાભાગના દાવા પાછા ખેંચવા પડ્યા હતા.

આ વિવાદ વખતે ભારત અને પાકિસ્તાન એકસાથે આવ્યા હતા અને કોઈ વિદેશી કંપની દ્વારા બાસમતી પર માલિકી હક જતાવવાનો વિરોધ કર્યો હતો. પાછળથી ભારતે જુલાઈ ૨૦૧૮માં યુરોપિયન યુનિયન (EU) માં બાસમતી માટે GI સુરક્ષા અરજી કરી હતી. પાકિસ્તાને પણ ૨૦૨૧માં પોતાનો કાયદો લાવીને ૨૦૨૩માં EU માં અલગ અરજી દાખલ કરી હતી.

વિવાદમાં નેપાળની એન્ટ્રી

નેપાળ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦માં આ વિવાદમાં સામેલ થયું, જ્યારે તેણે ભારતના GI આવેદન સામે યુરોપિયન યુનિયનમાં વાંધો નોંધાવ્યો હતો. આ પહેલીવાર હતું જ્યારે નેપાળે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ઔપચારિક રીતે દાવો ઠોક્યો હોય.

નેપાળે EU માં દલીલ કરી હતી કે ઐતિહાસિક રીતે બાસમતીની ખેતી, વેપાર અને વપરાશ તેની ધરતી પર થતો આવ્યો છે. નેપાળના ૪૧ જિલ્લાઓમાં ૩૦,૦૦૦ હેક્ટર જમીન પર બાસમતીની ખેતી થાય છે. નેપાળના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભારતનો દાવો કરાયેલો બાસમતી વિસ્તાર નેપાળની સીમાને અડીને આવેલો છે, અને બાસમતી હવામાન તથા ભૌગોલિક સ્થિતિ અનુસાર ઊગે છે, રાજકીય સીમાઓ જોઈને નહીં.

ભારતીય એક્સપોર્ટર્સનો તર્ક

ઈન્ડિયન રાઈસ એક્સપોર્ટર્સ એસોસિએશનના જણાવ્યા અનુસાર, નેપાળ એવો વિસ્તાર નથી જ્યાં પરંપરાગત રીતે બાસમતી પકવવામાં આવતી હોય. નેપાળે ગયા નાણાકીય વર્ષમાં ભારતમાંથી ₹૮.૪ અબજના બાસમતી ચોખાની આયાત કરી હતી. હાલ આ મામલો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિચારાધીન છે.