ગીરના જંગલોમાં છ દાયકા બાદ ગુંજ્યો ‘ચિલોત્રા’નો કલરવ:: ગુજરાત વન વિભાગના પ્રોજેક્ટને અભૂતપૂર્વ સફળતા

ગુજરાતના વન્યજીવ સંરક્ષણના ઈતિહાસમાં એક સુવર્ણ પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. ગીરના ઘટાદાર જંગલોમાંથી જે પક્ષી છ દાયકા પહેલા અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું, તે ‘ચિલોત્રા’ એટલે કે ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ હવે ફરી એકવાર પોતાના જૂના નિવાસસ્થાનમાં પરત ફરી ગયું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વ અને મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ આ રિ-ઇન્ટ્રોડક્શન પ્રોજેક્ટ વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત સફળ સાબિત થયો છે. વર્ષ 2021માં શરૂ કરવામાં આવેલા આ અભિયાન હેઠળ અરવલ્લીના જંગલોમાંથી લાવીને ગીરના પર્યાવરણમાં છોડવામાં આવેલા આ પક્ષીઓ હવે માત્ર ત્યાં સ્થાયી જ નથી થયા, પરંતુ માળા બાંધીને પ્રજનન પણ કરી રહ્યા છે, જે એક અત્યંત સકારાત્મક સંકેત છે.

પ્રોજેક્ટની સફળતા અને વન વિભાગનો પુરુષાર્થ
રાજ્ય સરકારના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ આ સિદ્ધિને સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવતા જણાવ્યું છે કે, 1950 અને 1960ના દાયકામાં જે પક્ષી ગીરના જંગલમાંથી વિલુપ્ત થઈ ગયું હતું, તેને પાછું લાવવું એ કોઈ નાની વાત નથી. પાંચ વર્ષની લાંબી અને જહેમતભરી મથામણ બાદ હવે આ પક્ષીઓ ગીરના નવા વસવાટમાં સંપૂર્ણપણે ગોઠવાઈ ગયા છે. આ પ્રોજેક્ટના સફળ અમલીકરણમાં ગુજરાતના વન અને પર્યાવરણના રાજ્ય મંત્રી પ્રવિણ માળીએ પણ ગૌરવ વ્યક્ત કર્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે ગુજરાતનું આ વન્યજીવ સંરક્ષણનું મોડેલ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે કે કેવી રીતે કુદરતી વિરાસતનું જતન કરી શકાય છે. આ પ્રોજેક્ટનું વ્યાપક મૂલ્યાંકન તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ 'બર્ડ્સ'માં પણ પ્રકાશિત થયું છે, જે ગુજરાતના વન વિભાગની વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથેની કામગીરી પર મહોર મારે છે.

40 પક્ષીઓનું પુનઃવસન અને વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ
આ પ્રોજેક્ટની વિગતો આપતા વન વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, વર્ષ 2021 અને 2022 દરમિયાન પ્રથમ બે તબક્કામાં 28 પક્ષીઓને ગીરમાં મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ વર્ષ 2023માં વધુ 12 પક્ષીઓને ગીરના જંગલમાં છોડવામાં આવ્યા હતા. આમ કુલ 40 ઇન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલનું પુનઃવસન કરવામાં આવ્યું હતું. વૈજ્ઞાનિક રીતે આ પ્રોજેક્ટનું નિરીક્ષણ કરવા માટે 11 નર પક્ષીઓમાં ખાસ સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમીટર ફીટ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ટેકનોલોજીની મદદથી પક્ષીઓની હિલચાલ, તેમના રહેઠાણનો ઉપયોગ અને તેમની પ્રજનન વર્તણૂક પર સતત નજર રાખવામાં આવી. આ ડેટા દ્વારા એ સાબિત થયું કે પક્ષીઓએ શરૂઆતમાં નવા વાતાવરણને સમજવા માટે લાંબી મુસાફરી કરી હતી, પરંતુ એકવાર તેઓ ગીરની આબોહવા અને જંગલથી પરિચિત થઈ ગયા, પછી તેઓએ ત્યાં સ્થાયી થવાનું પસંદ કર્યું.

ઇકોસિસ્ટમ માટે ચિલોત્રાનું મહત્વ
વન અને પર્યાવરણ વિભાગના અગ્ર સચિવ વિનોદ રાવના જણાવ્યા અનુસાર, ચિલોત્રા પક્ષીનું જંગલની ઇકોસિસ્ટમમાં અત્યંત મહત્વનું યોગદાન છે. આ પક્ષી લાંબા અંતર સુધી વૃક્ષોના બીજનો ફેલાવો કરવામાં કુશળ છે. ફળ ખાધા બાદ તે વિવિધ સ્થળોએ બીજનો નિકાલ કરે છે, જે કુદરતી રીતે જંગલના પુનર્જીવનમાં અને નવા વૃક્ષો ઉગાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. જ્યારે પ્રથમ વર્ષમાં જ એક જોડીએ સફળ પ્રજનન કર્યું અને બીજા વર્ષમાં વધુ ત્રણ જોડીઓએ માળા બનાવ્યા, ત્યારે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે ગીરનું પર્યાવરણ હવે આ પક્ષીઓ માટે અનુકૂળ છે. અગ્ર મુખ્ય વન સરંક્ષક ડો. જયપાલ સિંહે ઉમેર્યું કે 1965માં ગીરને અભયારણ્ય અને 1975માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે જાહેર કર્યા બાદ જે રીતે જંગલનું સંરક્ષણ થયું છે, તેના કારણે જ આજે આ પ્રજાતિ માટે ફરીથી જીવંત અને સુરક્ષિત વાતાવરણ તૈયાર થયું છે.

પક્ષીઓની વર્તણૂકમાં બદલાવ અને અનુકૂલન
સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા આંકડાઓ આ સફળતાની સાબિતી આપે છે. મુક્ત કર્યાના શરૂઆતના મહિનાઓમાં જ્યારે પક્ષીઓ અજાણ્યા વિસ્તારમાં શોધખોળ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ સરેરાશ 61 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલા હતા અને તેમની દૈનિક હિલચાલ સરેરાશ 4.3 કિલોમીટર રહેતી હતી. પરંતુ જેવું તેઓ ત્યાં સ્થાયી થયા, તેમનો આ ભ્રમણ વિસ્તાર ઘટીને માત્ર 5.7 ચોરસ કિલોમીટર થઈ ગયો અને દૈનિક હિલચાલ પણ ઘટીને 1.4 કિલોમીટર પર આવી ગઈ. આ ઘટાડો સ્પષ્ટ કરે છે કે પક્ષીઓને ગીરમાં ખોરાક, પાણી અને રહેઠાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ મળી રહ્યું છે અને તેમને હવે ભટકવાની જરૂર રહેતી નથી. ગુજરાત સરકારની આ સફળતા માત્ર ચિલોત્રા પક્ષી માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ માટે એક આશાસ્પદ કિરણ સમાન છે, જે દર્શાવે છે કે યોગ્ય આયોજન અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી કોઈપણ પ્રજાતિને ફરીથી તેના કુદરતી આવાસમાં વસાવી શકાય છે.