Dharmdarshan: અર્ધનારીશ્વર સિવાય શું તમે જાણો છો શિવ-વિષ્ણુના 'હરિહર' અવતારની વાર્તા?

આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોએ ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના અર્ધનારીશ્વર અવતાર વિશે ચોક્કસપણે સાંભળ્યું હશે. પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને ભગવાન શિવ અને શ્રીહરિના 'હરિહર' અવતાર વિશે ખબર હશે. હરિહર અવતાર ભગવાન શિવ અને શ્રીવિષ્ણુનું સંયુક્ત સ્વરૂપ છે, જેમાં 'હરિ' ભગવાન વિષ્ણુનું અને 'હર' ભગવાન શિવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

હિન્દુ ધર્મમાં આ બંને દેવતાઓ અત્યંત પૂજનીય છે. ભગવાન હરિહરના અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલી અનેક દિવ્ય કથાઓ છે. તો ચાલો જાણીએ કે ભગવાન શિવ અને વિષ્ણુને આ અવતાર કેમ લેવો પડ્યો અને શું છે તેની પાછળનું ધાર્મિક રહસ્ય.

હરિહર ભગવાન સાથે જોડાયેલી દિવ્ય કથા

પ્રાચીન સમયમાં ગુહાસુર નામના રાક્ષસનો ભારે ત્રાસ હતો. તેણે કઠોર તપસ્યા કરીને બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન મેળવ્યું હતું. વરદાન મળ્યા પછી ગુહાસુર અત્યંત અહંકારી બની ગયો અને દેવતાઓ તથા મનુષ્યો પર અત્યાચાર કરવા લાગ્યો.

રાક્ષસના ત્રાસથી મુક્તિ મેળવવા માટે દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુ અને શિવજી પાસે મદદ માંગી. બ્રહ્માજીના વરદાનની મર્યાદાને કારણે બંને દેવોએ સમજ્યું કે ગુહાસુરનો સંહાર કરવા માટે તેમને એક થવું પડશે. આથી તેમણે પોતાના સ્વરૂપોનું સંયોજન કર્યું, જેનાથી 'હરિહર' દેવતાનું પ્રગટ્ય થયું. આ રીતે ભગવાન વિષ્ણુ અને શિવજીએ સાથે મળીને તે રાક્ષસનો પરાજય કર્યો.

ભગવાન અય્યપ્પા સાથે જોડાયેલી કથા

ભગવાન હરિહરનો સંબંધ ભગવાન અય્યપ્પા સાથે પણ છે. મહિષી નામની રાક્ષસીને વરદાન હતું કે તેનો વધ માત્ર ભગવાન વિષ્ણુ અને શિવના પુત્ર દ્વારા જ થઈ શકે છે. આથી ભગવાન વિષ્ણુએ મોહિની અવતાર ધારણ કર્યો. મોહિની અને ભગવાન શિવના મિલનથી ભગવાન અય્યપ્પાનો જન્મ થયો, જેમને લોકો 'હરિહર પુત્ર' તરીકે પણ ઓળખે છે.

ભગવાન હરિહરનું સ્વરૂપ

ભગવાન હરિહરનું સ્વરૂપ અત્યંત આકર્ષક છે. તેમના એક ભાગમાં ભગવાન શિવના દર્શન થાય છે, જેમાં જટા, અર્ધચંદ્ર, ગંગાજી, ત્રિશૂળ અને નાગના આભૂષણ છે. જ્યારે બીજો ભાગ ભગવાન વિષ્ણુની છબી દર્શાવે છે, જેમાં મુકુટ (કીર્તિ મુકુટ), હાથમાં ચક્ર અને શંખ તથા વૈભવી આભૂષણો જોવા મળે છે.

હરિહરને સમર્પિત પ્રસિદ્ધ મંદિર

કર્નાટકના હરિહર નગરમાં તુંગભદ્રા નદીના કિનારે 'હરિહરેશ્વર મંદિર' આવેલું છે, જે આ સંયુક્ત અવતારને સમર્પિત છે. અહીં શૈવ અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ભક્તો એકસાથે પૂજા કરે છે. આ મંદિર શિવ અને વિષ્ણુ ભક્તિ વચ્ચેના એકતા અને શાંતિનું પ્રતીક છે.