Dharmadarshan: પુરીના જગન્નાથ મંદિરમાં ઊંધી લટકેલી છે એકાદશી, આ પાછળનું રહસ્ય જાણીને તમે પણ ચોંકી જશો

ભારતના સૌથી ચમત્કારિક અને રહસ્યમય તીર્થસ્થળોમાં ઓડિશાના પુરીમાં આવેલા જગન્નાથ મંદિરનું નામ સૌથી મોખરે લેવામાં આવે છે. આ મંદિર સાથે જોડાયેલી માન્યતા છે કે, ભગવાન જગન્નાથના માત્ર દર્શન કરવાથી જ વ્યક્તિના જીવનની દશા અને દિશા બંને બદલાઈ જાય છે. એટલું જ નહીં, કુંડળીમાં રહેલા ગ્રહોના દોષ પણ દૂર થાય છે. આ અત્યંત પવિત્ર તીર્થધામ સાથે જોડાયેલું એક મોટું રહસ્ય એ છે કે, અહીં 'એકાदशी' (અગિયારસ) માતા ઊંધી લટકેલી છે.

જગન્નાથ ધામમાં એકાદશી સાથે જોડાયેલી અનોખી પરંપરા

સમગ્ર ભારતમાં એકાદશીના દિવસે લોકો ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત અને ઉપવાસ કરે છે. આ દિવસે અનાજ, ખાસ કરીને ચોખા (ભાત) ખાવું સંપૂર્ણપણે વર્જિત માનવામાં આવે છે. પરંતુ, જગન્નાથ પુરીમાં આ પરંપરા દેશના અન્ય ભાગો કરતાં તદ્દન વિપરીત છે. અહીં એકાદશીના દિવસે પણ ભગવાન જગન્નાથને અન્ન અને ચોખાનો ભોગ લગાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ભક્તોને પણ મહાપ્રસાદ તરીકે ચોખા વહેંચવામાં આવે છે. સૌથી આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, પુરી જગન્નાથમાં એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવા પાપ નહીં પરંતુ પુણ્ય માનવામાં આવે છે. પણ આવું કેમ છે?

એકાદશી સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા

પુરી જગન્નાથ ધામમાં એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવા પાછળ એક ખૂબ જ પ્રચલિત અને અનોખી પૌરાણિક કથા છુપાયેલી છે. કથા અનુસાર, એકવાર સૃષ્ટિના રચેતા બ્રહ્માજી ભગવાન જગન્નાથનો મહાપ્રસાદ ગ્રહણ કરવા માટે પુરી આવ્યા હતા. પરંતુ તેઓ જ્યારે મંદિરે પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં પ્રસાદ પૂરો થઈ ગયો હતો. માત્ર એક પાન (પતરાળા) પર વાસી ચોખાના થોડા દાણા બચ્યા હતા, જેને એક કૂતરો ચાટી રહ્યો હતો.

બ્રહ્માજીની ભક્તિ ભગવાન જગન્નાથ પ્રત્યે એટલી સાચી અને નિર્મળ હતી કે તેમણે કોઈ પણ સંકોચ વગર તે જ પાન પર કૂતરા સાથે બેસીને ચોખાના દાણા ખાવાનું શરૂ કરી દીધું. તે જ સમયે ત્યાં એકાદશી દેવી પ્રગટ થયા અને તેમણે કહ્યું કે, "આજે એકાદશી છે અને તમે ચોખા ખાઈ રહ્યા છો, આ વ્રતના નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે."

જ્યારે ભગવાને એકાદશીને ઊંધી લટકાવી દીધી

બ્રહ્માજી અને એકાદશી વચ્ચેનો આ સંવાદ જોઈને સ્વયં ભગવાન જગન્નાથ ત્યાં પ્રગટ થયા. તેમણે એકાદશી દેવીને કહ્યું કે, "જ્યાં સાચી ભક્તિ હોય છે, ત્યાં કોઈ નિયમો લાગુ પડતા નથી." ત્યારબાદ ભગવાન જગન્નાથે ઘોષણા કરી કે, "મારા મહાપ્રસાદ પર કોઈ પણ પ્રકારના વ્રત, ઉપવાસ કે તિથિના બંધનો લાગુ પડશે નહીં. અહીં નિયમો કરતાં ભક્તિને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે."

આમ કહીને ભગવાને તે જ ક્ષણે મંદિરની પાછળ એકાદશી દેવીને ઊંધી લટકાવી દીધી. બસ, ત્યારથી લઈને આજદિન સુધી આ પરંપરા ચાલી આવે છે કે, દેશભરમાં એકાદશીના દિવસે ચોખા ખાવાની મનાઈ હોય છે, ત્યારે પુરીમાં તેને પવિત્ર પ્રસાદ ગણીને ખાવામાં આવે છે.

જગન્નાથ પુરીમાં આ પ્રથા માત્ર એક પરંપરા નથી, પરંતુ હિન્દુ ધર્મમાં ભક્તિની સર્વોચ્ચ શક્તિનું પ્રતીક છે. આ કથા સાબિત કરે છે કે ભગવાન માટે ભક્તની સાચી ભક્તિ જ સૌથી મોટો ધર્મ છે. ભગવાનના મહાપ્રસાદને લઈને એક અન્ય નિયમ એવો પણ છે કે, આ મહાપ્રસાદ હંમેશા પવિત્ર ભાવે નીચે બેસીને જ ગ્રહણ કરવો જોઈએ, ઊભા રહીને પ્રસાદ ખાવો અયોગ્ય માનવામાં આવે છે.